TRẢI NGHIỆM CUỘC SỐNG THỰC TẾ TRONG GIÁO DỤC MẦM NON CỦA MONTESSORI

Quan sát một đứa trẻ đang đổ các hạt đỗ là lúc trẻ kết hợp giữa nhìn hạt đỗ chuyển dần từ bình đầy sang bình rỗng, cũng như nghe âm thanh của các hạt đỗ phát ra khi chúng rơi vào bình thuỷ tinh. 

Các bậc phụ huynh đều biết rất rõ trẻ nhỏ luôn muốn làm người lớn và thích được tham gia vào những hoạt động hằng ngày của người lớn. Giáo cụ cuộc sống thực tế (pratical Life) của Montessori cho phép các em làm được điều đó. Đồng thời nội dung cuộc sống thực tế đã thực sự tạo được sự kết nối giữa gia đình và nhà trường ở điểm này.

Trong lớp học, với những giáo cụ có kích thước phù hợp và an toàn, trẻ em đều có thể thực hiện những hoạt động mà chúng đã được xem người lớn làm như: rót nước, quét nhà, gấp quần áo, đánh bóng đôi giày, lau chùi đồ vật, cắt quả, rót nước vào cốc…Trẻ thực hiện các việc với tốc độ thong thả, chậm rãi vừa phải và người lớn ở gần để giúp đỡ khi được yêu cầu, nhưng tuyệt đối không được can thiệp vào công việc của các em.

Tất nhiên, trẻ 3 tuổi, rất hứng thú với việc lau bàn hơn là giữ cho cái bàn được sạch sẽ. việc vận động giúp trẻ đạt được sự điều khiển hệ thống cơ lớn và phối hợp tay mắt, điều đó cho phép trẻ thực hiện thành công và chính xác các nhiệm vụ trong tương lai.

Chương trình cuộc sống thực tế đã gắn trẻ với những hoạt động hằng ngày mà trẻ đang và sẽ phải sử dụng những kĩ năng cần thiết đó. Mục đích của chương trình là để cải thiện khả năng tập trung chú ý, sự phối hợp, sự kiểm soát, tính độc lập và tính ngăn nắp trật tự - đặt nền tảng cho việc học tập sau này.

Khả năng tập trung chú ý

Quan sát một đứa trẻ đang đổ các hạt đỗ là lúc trẻ kết hợp giữa nhìn hạt đỗ chuyển dần từ bình đầy sang bình rỗng, cũng như nghe âm thanh của các hạt đỗ phát ra khi chúng rơi vào bình thuỷ tinh. Trẻ phải đổ đi đổ các hạt đỗ để nghe đi nghe lại các âm thanh. Trẻ tập trung thực hiện nhiệm vụ từ bàn tay, phát triển các kĩ năng tập trung chú ý. Hoặc ngay như những bài tập rót nước, trẻ tập trung chú ý đổ nước vào cốc, rót nước không đánh đổ ra ngoài…đòi hỏi trẻ phải tập trung chú ý vào điều khiển đôi bàn tay của mình.

Sự phối hợp tay mắt

Mức độ phối hợp tay mắt đòi hỏi sự thành công trong việc đổ những hạt đậu không bị rơi vãi ra ngoài. Cân bằng hạt trên một chiếc thìa, cài được chiếc khuy áo, gắp thức ăn bằng đũa, ngoáy bột (đánh trứng hay đánh bông xà phòng)…Tất cả đòi hỏi sự khéo léo tuyệt vời và kĩ năng vận động tịnh mạnh mẽ. Tất cả các hoạt động trong chương trình trải nghiệm cuộc sống thực tế của Montessori rèn luyện những cơ nhỏ của các ngón tay và phát triển kĩ năng vận động tịnh. Sự phối hợp vận động của các ngón tay và phối hợp với mắt nhìn là cần thiết khi trẻ học viết và các kĩ năng tạo hình. Giúp cân bằng khi đi hay vận động, cũng như thực hiện các công việc khác trong cuộc sống như: xúc cơm ăn và gắp thức ăn, đi giày và buộc dây giày, mặc quần áo và cởi quần áo, chuyển các đồ vật (đồ khô như hột hạt, đổ nước từ bình này sang bình khác, xúc các hột hạt bằng thìa…)

Sự kiểm soát

Một yếu tố của kiểm soát cũng rất cần thiết đối với kĩ năng phố hợp vận động. Điều khiển cũng bao gồm khả năng quản lý một lực lớn khi đóng đinh vào miếng gỗ, siết chặt ốc vít, đóng cửa nhẹ nhàng, dừng đổ chất lỏng thật khéo léo để không đánh vãi ra ngoài, chọn chìa khoá và mở khoá đúng. Trẻ cần kiểm soát các cơ bắp của mình khi chúng đi lại trong phòng hoặc xung quanh chiếc thảm, cũng như khi chúng nhấc chiếc khay ra khỏi kệ tủ hoặc xếp khay vào kệ tủ như cũ, đang bê vác chiếc khay, hoặc như cuộn tấm thảm nhỏ.

Rèn luyện tính độc lập

Mục đích chính trong cuộc sống của trẻ là phát triển khả năng tự lập. Làm thế nào để không ai phải nghe thấy tiếng khóc của một đứa trẻ . Chương trình trải nghiệm cuộc sống thực tế là làm thế nào thực hiện các kĩ năng sống hằng ngày để tăng cường tính độc lập của trẻ.

Trẻ học cách sử dụng các đồ dùng khác nhau, chuẩn bị và phục vụ thức ăn cho bản thân và cho người khác. Các kĩ năng chăm sóc bản thân cho phép trẻ tự mặc quần áo, đi giày dép, làm vệ sinh cá nhân…kĩ năng chăm sóc môi trường xung quanh cũng như các nhiệm vụ vệ sinh khác nhau giúp trẻ chăm sóc phòng ở và thu dọn đồ chơi cá nhân, cất dọn đồ dùng sau khi sử dụng đúng chỗ và ngăn nắp.

Tính ngăn nắp, trật tự trong môi trường

Trẻ em khao khát, thích thú sự ngăn nắp, trật tự trong môi trường xung quanh và cuộc sống. Cuộc sống thực tế có thể xây dựng một thói quen ngăn nắp trật tự ở trẻ. Các hoạt động được thực hiện theo nguyên tắc từ trái qua phải, từ trên xuống dưới, bởi vì việc đọc viết của chúng ta theo nguyên tắc từ trái qua phải và từ trên xuống dưới. Các hoạt động tự nó cũng đã xác định tính trình tự của quy trình. Montessori cũng đã từng nói: “Đây là một quá trình giáo dục quan trọng chứ không phải là sản phẩm”. Điều này thực sự quan trọng là giúp trẻ nhận ra được quá trình thực hiện công việc rửa bát đĩa hơn là sản phẩm bát đĩa sạch, cũng như quá trình sẽ quyết định sản phẩm.Trẻ học và hiểu quá trình thực hiện một công việc theo một trình tự nhất định và luôn thực hiện đúng, nhẹ nhàng, cẩn thận và từ tốn để đạt được kết quả như mong đợi – đó là sự ngăn nắp, nền nếp và thói quen tốt.

Chương trình cuộc sống thực tế của Montessori có 4 lĩnh vực chính:

  1. 1.      Chăm sóc bản thân

-         Thay đổi giày/dép và đi vào chân

-         Mặc quần áo: cách thức mặc quần áo, kéo khoá, cài khuy, ấn khuy bấm, cài khoá móc, đi tất, cởi hoặc buộc dây giày.

-         Đánh bóng sạch sẽ đôi giày.

-         Gấp quần áo, gấp khăn

-         Xỉ mũi, lau sạch mũi và ho, sau khi lau mũi vứt giấy lau vào đúng chỗ.

-         Đánh răng, rửa mặt bằng khăn, cắt móng tay và chải tóc.

-         Rửa tay bằng xà phòng và lau tay khô sau khi rửa.

  1. 2.     Chăm sóc môi trường sống

-         Lau bụi, quét, đánh bóng và làm sạch đồ vật

-         Sử dụng quần áo cỡ nhỏ và giặt sạch.

-         Quét nhà và lau sàn nhà

-         Lau bàn và cất dọn ghế ngăn nắp, nhẹ nhàng (quan trọng là cầm đúng cách để đảm bảo an toàn cho bản thân và cho người khác).

-         Chăm sóc vườn rau.

-         Hái rau và trái cây từ vườn.

-         Chăm sóc cây cảnh trong nhà (tưới cây, lau lá…).

-         Gieo hạt và chăm sóc cây.

-         Chăm sóc các con vật nuôi trong nhà và trong gia đình.

-         Cất dọn đồ đạc ngăn nắp sau khi dùng (lấy ghế, bê ghế và cất ghế,cất dọn đồ chơi và đồ dùng).

  1. 3.     Phát triển mối quan hệ xã hội

Các bài tập chào hỏi và tặng quà, gồm:

-         Chào hỏi mọi người khi gặp mặt và nói lời “cảm ơn” khi được nhận quà hoặc đồ vật từ người khác

-         Cắt ngang cuộc nói chuyện với câu “xin lỗi”

-         Hướng dẫn khách tham quan

-         Nói chuyện trong tập thể và tạo mối quan hệ thân thiện với bạn

-         Hành vi ứng xử khi đi chơi ở ngoài, sẵn sàng giúp đỡ bạn bè.

-         Xin lỗi, cảm ơn.

-         Xếp hàng và chờ đợi

-         Sử dụng đồ dùng ăn uống và cách bảo vệ đồ dùng.

-         Sử dụng đồ dùng hằng ngày và đảm bảo an toàn cho mình và cho người khác (cách sử dụng kéo/đồ vật sắc nhọn và chuyển cho người khác một cách an toàn).

-         Phục vụ và chia sẻ

  1. 4.     Điều khiển vận động

Phát triển các kĩ năng vận động tịnh như:

-         Rót/đổ, chuyển đồ vật

-         Đóng và mở

-         Cắt, khâu, gấp

-         Đi trên đường thẳng

-         Chơi trò im lặng

Phối hợp với gia đình

Các hoạt động cuộc sống thực tế giúp trẻ tiếp nhận tính độc lập và tính nguyên tắc. Những kĩ năng này không chỉ có học ở trường mà cũng cần tiếp tục củng cố ở gia đình.

Điều gì xảy ra khi trẻ được phép tự chuẩn bị món ăn phụ cho bản thân, trẻ cắt trái táo của mình, tự rót nước để uống, và rửa chiếc đĩa của mình khi ở lớp Montessori nhưng khi ở nhà thì lại bị cho rằng : “Ôi con của mẹ, con còn quá nhỏ, chưa thể dùng con dao này được. Hãy để mẹ làm việc này cho con”. Thông điệp cho thấy những kĩ năng này được học ở lớp nhưng lại không được phép làm ở nhà. Như vậy, trẻ sẽ xuất hiện suy nghĩ: “Mình có thể và độc lập ở trường, nhưng ở nhà thì không”.

Vậy cần phải mở rộng thêm những hoạt động cuộc sống thực tế ở gia đình như thế nào?

-         Trước hết, ở nhà cũng cần có những đồ dùng theo kích thước của trẻ. Tại sao điều này lại rất quan trọng? Trước hết, khi trẻ cầm đồ dùng vừa tay, trẻ sẽ hứng thú và dễ dàng hoạt động với những đồ dùng đó. Điều này rất khác biệt giữa việc trẻ học sử dụng những đồ dùng vừa tay với việc cố gắng làm quen sử dụng đồ dùng quá khổ người của mình (ví như trẻ khó khăn khi sử dụng chiếc kéo của người lớn để cắt giấy; trẻ cũng thật không dễ dàng khi cầm chiếc thìa to để múc đồ vật để chuyển từ hộp này sang hộp khác, chẳng thuận tiện khi cầm chiếc bình to để rót…)

-         Tạo các cơ hội để trẻ được trải nghiệm bằng các hoạt động phù hợp ở gia đình, cùng được tham gia làm cùng người lớn. Các hoạt động cuộc sống thực tế là những thói quen và nghi thức mà người lớn thực hiện hằng ngày để duy trì môi trường sống cho trẻ và gia đình của trẻ. Một số hoạt động cuộc sống thực tế có thể được sử dụng ở tại gia đình như:

  1. 1.     Chăm sóc bản thân

-         Rửa tay và lau mặt

-         Đánh bóng giày

-         Gội đầu

-         Xỉ mũi, lau sạch mũi và vứt giấy lau mũi vào đúng chỗ

-         Che tay khi hắt hơi

-         Đánh răng, chải tóc

-         Cắt móng tay

-         Mở nước chảy vào bồn tắm

-         Treo khăn lên phơi sau khi dùng

-         Tự mặc quần áo (gồm việc học bấm khuy, kéo khoá quần hoặc áo, buộc, móc…).

-         Treo áo khoác lên móc thấp vừa tầm với.

-         Cất quần áo sạch vào ngăn kéo tủ.

  1. 2.     Chăm sóc môi trường

-         Giặt và vắt quần áo ướt.

-         Lau chùi bàn ghế hoặc tủ nhỏ

-         Quét sàn nhà với cái chổi và hốt rác

-         Lau sàn nhà và dùng máy hút bụi.

-         Đánh bóng đồ dùng bằng bạc hoặc đồ nội thất bằng gỗ.

-         Phân loại đồ giặt theo màu và ghép các tất thành đôi.

-         Là khăn mùi xoa hoặc gối.

-         Gấp khăn mùi xoa hoặc khăn ăn.

-         May nút áo/Đơm khuy áo

-         Rửa bát đĩa.

-         Tưới cây và chăm sóc cây trong nhà.

-         Cắm hoa.

-         Chăm sóc con vật nuôi trong gia đình.

-         Lau chùi sạch sẽ những vật bị đổ ra ngoài (đổ chất lỏng như nước, sữa, mật ong…)

-         Cất dọn đồ dùng và đồ chơi sau khi dùng.

-         Phân loại vật liệu tái sử dụng.

  1. 3.     Phát triển mối quan hệ xã hội

Các bài tập chào hỏi và tặng quà gồm:

-         Biết cách chào hỏi ai đó

-         Biết cách trả lời điện thoại

-         Biết cách sắp xếp ngăn nắp sau khi đứng dậy khỏi bàn

-         Biết cách bê ghế đúng.

-         Biết cách đóng và mở cửa nhẹ nhàng.

-         Biết dừng lại khi cần thiết.

-         Biết xin lỗi ai đó khi đi qua hoặc chạm phải ai đó.

-         Biết cách nắm tay hay cầm đồ vật.

-         Biết cách mang vác hoặc chuyển đồ vật không làm rơi, làm đổ ra.

-         Biết cách ăn có văn hoá (không nói chuyện khi ăn, nhai không phát thành tiếng, ăn uống nhẹ nhàng, lịch sự…).

-         Đi không chạm vào đổ vật hoặc mọi người xung quanh.

 

 

  1. 4.     Điều khiển vận động

-         Rót  và chuyển chất lỏng hoặc chất khô từ bình này sang bình khác mà không làm đổ ra ngoài.

-         Sử dụng kéo

-         Đóng và mở hộp.

-         Đóng và mở nắp xoay.

-         Khuấy/ngoáy

-         Đong chất lỏng và đồ khô.

-         Gọt vỏ quả và rau.

-         Sử dụng các đồ dùng ở bếp (thìa, dĩa, dao, đánh kem, dao gọt quả củ/quả, dao cắt bánh…).

-         Phết/quệt (như bơ, dầu lạc, mứt dâu, hỗn hợp…).

Cần nhớ rằng, người lớn chúng ta làm việc để hoàn thành nhiệm vụ một cách hiệu quả và nhanh chóng để chuyển sang nhiệm vụ tiếp theo. Còn đứa trẻ được làm được việc để làm chủ các hoạt động. Trẻ thực hành nhiều lần để làm chủ khả năng của mình, sau đó có thể chuyển sự chú ý của mình sang việc khác. Thật đúng như Montessori đã nói: “Người lớn hoàn thành nhiệm vụ, còn trẻ làm việc để phát triển và học làm người lớn, trở thành con người”.

Từ những nội dung trên, chúng ta thấy, môn trải nghiệm cuộc sống thực tế đóng một vai trò quan trọng đối với sự phát triển của trẻ ở mọi phương diện:

-         Thói quen làm việc có trình tự.

-         Tư duy logic và tư duy phê phán, óc phản biện.

-         Tính chuyên tâm và làm việc chính xác.

-         Phát triển vận động: các bài tập cuộc sống thực tế đều giúp trẻ phát triển vận động tịnh và vận động thô, sự phối hợp tay mắt trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

-         Phát triển năm giác quan

-         Phát triển ngôn ngữ thông qua công việc, học các từ chỉ vật, động từ chỉ hành động, tính từ, trạng từ…và học cách diễn tả công việc mình đã làm.

-         Nhanh chóng thích nghi với môi trường sống, tham gia vào mọi hoạt động trong cuộc sống và trong gia đình, yêu thích công việc.

-         Xây dựng lòng tự trọng và tính tự chủ.

-         Bồi dưỡng tính độc lập và có ý thức trách nhiệm với bản thân và người khác.

-         Phát triển mặt tình cảm xã hội, hành vi ứng xử với bản thân, với người khác và với môi trường sống.

-         Hơn bao giờ hết, các hoạt động giúp tạo nên một đứa trẻ yêu lao động và yêu thích với những sản phẩm mình làm ra.

-         Đây là những cơ sở của việc hình thành nhân cách của trẻ sau này./.

TS. HỒ LAM HỒNG

Viện Nghiên cứu sư phạm – ĐHSP Hà Nội

 

Các Tin Khác :